Machineveiligheid

In dit artikel

» Wat is machineveiligheid in de industriële automatisering?
» Welke risico’s en gevaren spelen een rol bij machineveiligheid?
» Hoe wordt machineveiligheid toegepast in de praktijk (Safety by Design)?
» Welke componenten en systemen worden gebruikt voor machineveiligheid?
» Belangrijke normen en wetgeving: De nieuwe Machineverordening
» Wat is het verschil tussen machinebesturing en machineveiligheid?
» Waarom is machineveiligheid essentieel voor industriële processen?
» Hoe wordt machineveiligheid onderhouden en geëvalueerd? 
» Een integrale aanpak voor veilige industriële installaties
» Ontdek Ignition

Wat is machineveiligheid in de industriële automatisering?

In de industrie verwijst machineveiligheid (machine safety) naar het geheel aan technische, organisatorische en wettelijke maatregelen die ervoor zorgen dat machines veilig ontworpen, gebouwd, gebruikt en onderhouden worden. Het doel van machineveiligheid is het voorkomen van letsel bij personen, schade aan machines en installaties en het waarborgen van een veilige werkomgeving gedurende de volledige levenscyclus van een machine.
Machineveiligheid richt zich op het identificeren, beoordelen en beheersen van risico’s die ontstaan door het gebruik van machines. Dit kunnen mechanische risico’s zijn, maar ook elektrische gevaren, bewegende onderdelen of onverwacht gedrag van een installatie.

Welke risico’s en gevaren spelen een rol bij machineveiligheid?

Binnen industriële omgevingen spelen verschillende soorten risico’s een rol bij machineveiligheid. Deze ontstaan vaak door de combinatie van mechanische beweging, automatisering en menselijke interactie.

• Bewegende delen die kunnen leiden tot knel- of snijgevaar
• Onverwachte opstart van machines tijdens onderhoud of storingen
• Elektrische risico’s zoals hoge spanning in schakelkasten of aandrijvingen
• Robots en automatische systemen die binnen werkgebieden opereren
• Mechanische krachten zoals pers-, hef- of snijbewegingen
• Menselijke interactie met machines tijdens bediening of onderhoud

Het doel van machineveiligheid is om deze risico’s te reduceren tot een acceptabel niveau door middel van technische en organisatorische maatregelen.

Hoe wordt machineveiligheid toegepast in de praktijk (Safety by Design)?

Machineveiligheid wordt toegepast gedurende de volledige levenscyclus van een machine: van ontwerp tot en met onderhoud en modificaties. Het is een krachtige combinatie van engineering, besturingstechniek en procesbeheersing.

Dit proces verloopt in de praktijk via vier opeenvolgende stappen:

1. De Risicoanalyse (De Basis)
Het proces begint altijd met een grondige risicoanalyse. Hierin worden alle mogelijke gevaren van een machine geïdentificeerd en beoordeeld. Op basis daarvan wordt bepaald welke maatregelen nodig zijn om de risico’s te beperken.

2. De Ontwerpfase (Safety by Design)
In de ontwerpfase worden de gekozen maatregelen vertaald naar harde technische oplossingen. Hierbij wordt onder andere gekeken naar de afscherming van gevaarlijke zones, veilige afstanden tot bewegende delen en het mechanisch beperken van snelheid of kracht.

3. De Realisatie & Besturing
Tijdens de realisatie worden fysieke veiligheidscomponenten toegepast die gevaarlijke situaties detecteren en de machine veilig laten stoppen. Daarnaast worden in de besturing specifieke veiligheidsfuncties geïntegreerd.

⚠️ Belangrijke nuance bij software: Niet elke softwarefunctie is automatisch een veiligheidsfunctie. Dit is pas het geval wanneer de functie draait op een specifieke safety PLC of een gecertificeerd veiligheidssysteem, én volledig volgens de geldende normen is ontworpen.

4. Verifiëren en Valideren (De Praktijktest)
Een cruciale, opzichzelfstaande stap is het verifiëren en valideren. Machineveiligheid stopt immers niet bij het papieren ontwerp of de code. In de praktijk moet er daadwerkelijk fysiek getest en aangetoond worden of componenten zoals noodstops, lichtschermen en interlocks écht exact zo reageren als in de risicoanalyse is bedacht.

Welke componenten en systemen worden gebruikt voor machineveiligheid?

Machineveiligheid wordt gerealiseerd met een combinatie van hardware en software die samen zorgen voor een veilige werking van de installatie. Deze systemen zijn ontworpen om risico’s tijdig te detecteren en in te grijpen wanneer dat nodig is.

• Noodstopknoppen en veiligheidsschakelaars
• Lichtschermen en veiligheidsscanners
• Safety PLC’s en veiligheidsrelais
• Veiligheidszones en interlock-systemen
• Softwarematige veiligheidsfuncties binnen de besturing

Deze componenten vormen samen het technische fundament van machineveiligheid en zorgen ervoor dat machines gecontroleerd stoppen en alleen opnieuw kunnen starten wanneer de situatie veilig is.

Belangrijke normen en wetgeving: De nieuwe Machineverordening

Machineveiligheid is in Europa strikt gereguleerd. Ontwerpers en bouwers moeten voldoen aan strenge wetgeving én globale normen.

🛑Belangrijke transitie: Momenteel gaan we over van de oude Machinerichtlijn (2006/42/EG) naar de nieuwe Europese Machineverordening (EU 2023/1230). Vanaf 20 januari 2027 is deze wet officieel verplicht. Dit brengt strengere eisen met zich mee voor cybersecurity van veiligheidsbesturingen en software-updates (substantiële modificaties).

De drie globale basisnormen

Onder deze Europese wetgeving ligt een fundament van drie internationale normen. Deze bepalen hoe engineers in de praktijk te werk moeten gaan:

EN ISO 12100 – De basis voor risicobeoordeling en risicoreductie.

EN ISO 13849-1 – Richt zich op de betrouwbaarheid van besturingssystemen (veiligheidsgerelateerde delen) en het bepalen van het Performance Level (PL).

IEC 62061 – Specificeert de eisen voor functionele veiligheid op basis van SIL-niveaus.

Samen vormen deze regels de internationale basis voor het ontwerp en de validatie van machineveiligheidssystemen.

Wat is het verschil tussen machinebesturing en machineveiligheid?

Machinebesturing en machineveiligheid hebben een verschillende rol binnen een industriële installatie. De besturing is gericht op het laten functioneren van het productieproces, terwijl machineveiligheid zich richt op het voorkomen van gevaarlijke situaties.
In de praktijk betekent dit dat de besturing zorgt voor de werking van de machine, terwijl machineveiligheid altijd ingrijpt wanneer een onveilige situatie ontstaat. Binnen industriële automatisering heeft machineveiligheid altijd prioriteit boven productie.

Waarom is machineveiligheid essentieel voor industriële processen?

Machineveiligheid speelt een belangrijke rol binnen industriële omgevingen omdat het direct bijdraagt aan de veiligheid van medewerkers en de betrouwbaarheid van installaties. Het helpt bij het voorkomen van ongevallen en het beperken van schade aan machines en systemen.
Daarnaast is machineveiligheid noodzakelijk om te voldoen aan wet- en regelgeving, zoals CE-markering. Goed ontworpen machineveiligheid zorgt bovendien voor minder stilstand en een stabieler productieproces doordat machines voorspelbaar en gecontroleerd functioneren.

Hoe wordt machineveiligheid onderhouden en geëvalueerd?

Machineveiligheid is geen eenmalige activiteit, maar een doorlopend proces dat gedurende de hele levensduur van een machine wordt onderhouden. Hierbij worden onder andere:

• periodieke inspecties en testen uitgevoerd op veiligheidscomponenten
• risicoanalyses bijgewerkt bij wijzigingen in de machine
• storingen en incidenten geëvalueerd binnen het kader van machineveiligheid
• systemen aangepast aan nieuwe normen en technologieën

Wat zijn de nieuwste trends en ontwikkelingen in machineveiligheid?

Binnen de industriële automatisering is een duidelijke verschuiving gaande: machineveiligheid is niet langer puur mechanisch, maar raakt volledig verweven met digitalisering en data.

De vier belangrijkste trends van dit moment op een rij:

1. Cybersecurity & Veilige Software-updates

Door de nieuwe Machineverordening (EU 2023/1230) is cybersecurity een harde eis geworden binnen de machineveiligheid. Installaties moeten beschermd zijn tegen externe corruptie (hackers). Daarnaast is de impact van software-updates strikt gereguleerd: een update mag een vooraf goedgekeurde veiligheidsfunctie nooit onbedoeld in gevaar brengen.

2. Geïntegreerde Safety PLC’s

Veiligheidsfuncties worden steeds vaker een intelligent onderdeel van de digitale besturing. In plaats van losse componenten zien we een sterke toename van geïntegreerde systemen, zoals geavanceerde safety PLC’s.

3. De opkomst van Cobots (Collaboratieve Robots)

Mens en machine werken steeds vacter hand in hand binnen een gedeeld werkgebied. Het beveiligen van deze intensieve samenwerking stelt continu nieuwe, dynamische eisen aan de machineveiligheid.

4. Data-analyse en Preventief Onderhoud

Data speelt een hoofdrol bij het monitoren van machinegedrag. Door realtime data-analyse kunnen afwijkingen in veiligheidscomponenten vroegtijdig worden gesignaleerd, wat helpt bij het ondersteunen van preventief onderhoud en het voorkomen van ongeplande stilstand.

Kortom: De eisen vanuit wet- en regelgeving worden strenger naarmate moderne industriële installaties complexer en meer connected worden. Een integrale aanpak is de enige weg vooruit.

Een integrale aanpak voor veilige industriële installaties

Machineveiligheid is een essentieel onderdeel van industriële automatisering dat zich richt op het veilig ontwerpen, bouwen en gebruiken van machines. Door een combinatie van risicoanalyse, technische beveiliging en normering wordt ervoor gezorgd dat machines veilig functioneren binnen industriële omgevingen.
Machineveiligheid is daarmee geen afzonderlijk onderdeel, maar een integraal onderdeel van het ontwerp en de levenscyclus van industriële installaties.